Moral Disappointment

Trying to understand a disappointment is harder than living through it. Because understanding requires distance, whereas disappointment seizes a person at the very center. I write this piece within that tension: with the slight vertigo produced by trying to look both from within and from without.

Bir hayal kırıklığını anlamaya çalışmak, onu yaşamaktan daha zor. Çünkü anlamaya çalışmak mesafe gerektirir, oysa hayal kırıklığı insanı tam ortasından yakalar. Bu yazıyı o gerilimle yazıyorum: Hem içeriden hem dışarıdan bakmaya çalışmanın yarattığı hafif baş dönmesiyle.

I am an ornithologist and an evolutionary biologist interested in biogeography. My work is to study birds: to read the history behind the distributions of species, to understand the logic beneath patterns of behavior. What does the history behind the distribution of bird species tell us? Why do certain patterns of behavior emerge in particular environments? Which conditions encourage cooperation, and which heighten conflict? Why does one species maintain a given life strategy while another follows a different path?

Ben bir ornitoloğum ve biyocoğrafyayla ilgilenen bir evrimsel biyoloğum. İşim, kuşlar üzerine çalışmak – türlerin dağılımlarının arkasındaki tarihi okumak, davranış kalıplarının altındaki mantığı anlamak. Kuş türlerinin dağılımlarının arkasındaki tarih bize ne anlatır? Neden belirli çevrelerde belirli davranış kalıpları ortaya çıkar? Hangi koşullar işbirliğini teşvik eder, hangileri çatışmayı artırır? Bir tür neden belirli bir yaşam stratejisini sürdürürken bir başkası farklı bir yol izler?

For years I have pursued these questions. Lately, however, I find myself asking similar questions about human communities.

Yıllardır bu soruların peşinden gidiyorum. Son zamanlarda ise kendimi benzer soruları insan toplulukları için sorarken buluyorum.

This piece began with a court decision in May 2026 that declared the congress of Turkey's main opposition party invalid, with the subsequent evacuation of the party headquarters through a police intervention in which tear gas was also used, and with the deep silence all of this produced[1]. But its real subject is not that decision. Its real subject is trust. More precisely, how trust is eroded, why people sometimes feel disappointment more than anger, and why some political ruptures produce not only a political feeling but a moral one.

Bu yazı, Mayıs 2026’da bir mahkeme kararının Türkiye’nin ana muhalefet partisinin kurultayını geçersiz saymasından, ardından parti genel merkezinde biber gazının da kullanıldığı polis müdahalesiyle yaşanan tahliye sürecinden ve bütün bunların yarattığı derin sessizlikten yola çıktı[1]. Ama asıl konusu o karar değil. Asıl konusu güven. Daha doğrusu güvenin nasıl aşındığı, insanların neden bazen öfkeden çok hayal kırıklığı hissettiği ve bazı siyasi kırılmaların neden yalnızca siyasi değil, ahlaki bir duygu yarattığı.

As an evolutionary biologist, I think this is not only a matter of politics. It is also a question of human nature, of institutions, and of the ways we live together. The Biology of Morality

Bir evrimsel biyolog olarak bunun yalnızca siyasetle ilgili olmadığını düşünüyorum. Bu aynı zamanda insan doğasıyla, kurumlarla ve birlikte yaşama biçimlerimizle ilgili bir mesele. Ahlakın Biyolojisi

We often think of morality as an individual trait. There are good people and bad people. There are those with principles, and those without. Yet when we look at human behavior from an evolutionary perspective, the picture appears somewhat more complex.

Ahlakı çoğu zaman bireysel bir özellik olarak düşünürüz. İyi insanlar ve kötü insanlar vardır. İlkeli olanlar ve olmayanlar vardır. Oysa insan davranışına evrimsel açıdan baktığımızda tablo biraz daha karmaşık görünür.

Throughout its history of millions of years, the human species succeeded not by living alone, but by cooperating. Communities capable of building trust, developing relations of reciprocity, and abiding by shared rules gained an advantage in survival.

İnsan türü milyonlarca yıllık tarihinde yalnız yaşayarak değil, işbirliği yaparak başarılı oldu. Güven kurabilen, karşılıklılık ilişkileri geliştirebilen ve ortak kurallara uyabilen topluluklar hayatta kalma konusunda avantaj elde etti.

In 1975, within the framework he called sociobiology[2], Edward O. Wilson placed the following question at the center: Can social behaviors such as altruism, loyalty, and punishment be explained by evolutionary mechanics? This question unsettled both biologists and social scientists, because if answered correctly, neither pure biological determinism nor pure cultural construction would suffice. The strongest criticism directed at Wilson was precisely this: reducing human behavior to genes risks rendering history and institutions invisible. Wilson later answered this criticism through the concepts of epigenetic rules and gene-culture coevolution: biology determines not fate, but inclination. The distinction may seem small, but it changes everything.

Edward O. Wilson, 1975'te sosyobiyoloji[2] adını verdiği çerçevede şu soruyu merkeze aldı: Altruizm, sadakat ve cezalandırma gibi sosyal davranışlar evrimsel mekaniklerle açıklanabilir mi? Bu soru hem biyologları hem sosyal bilimcileri rahatsız etti; çünkü doğru yanıtlanırsa ne salt biyolojik determinizm ne de salt kültürel inşa yeterliydi. Wilson'a yöneltilen en güçlü eleştiri de buydu: İnsan davranışını genlere indirgemek, tarihi ve kurumları görünmez kılma riskini taşıyor. Wilson bu eleştiriyi sonradan epigenetik kurallar ve gen-kültür ortak evrimi kavramlarıyla yanıtladı; biyoloji kaderi değil, eğilimi belirler. Bu ayrım küçük görünür ama her şeyi değiştirir.

For this reason, the sense of justice, the expectation that a promise will be kept, and the response to injustice should not be thought of merely as cultural inventions. A significant number of evolutionary psychologists point out that these are also parts of our evolutionary past.

Bu nedenle adalet duygusu, verilen sözün tutulmasına yönelik beklenti ve haksızlığa verilen tepki yalnızca kültürel icatlar olarak düşünülmemeli. Evrimsel psikologların önemli bir bölümü bunların aynı zamanda evrimsel geçmişimizin parçaları olduğuna işaret ediyor.

Societies that believe they are living within a democratic system often react not only to losing, but also when they think the rules have changed. Losing an election can of course produce sadness. But what leaves a deeper and more lasting mark in people's memory is often not the defeat itself, but the fact that the result is later opened to dispute, the feeling that the rules of the game have been rewritten after the game has been played. Because trust is placed not only in the outcome, but in the legitimacy of the process.

Demokratik bir sistem içinde yaşadığını düşünen toplumlar çoğu zaman yalnızca kaybetmeye tepki vermezler, kuralların değiştiğini düşündüklerinde de tepki verirler. Bir seçimi kaybetmek elbette üzüntü yaratabilir. Ancak insanların hafızasında daha derin ve kalıcı iz bırakan şey çoğu zaman yenilginin kendisi değil, sonucun sonradan tartışmaya açılması, oyunun oynandıktan sonra kurallarının yeniden yazıldığı hissidir. Çünkü güven yalnızca sonuca değil, sürecin meşruiyetine duyulur.

Studies in the field of evolutionary psychology show that the human mind is extremely sensitive to violations of the social contract (Cosmides & Tooby, 1992; Trivers, 1971). Jonathan Haidt, in turn, showed that moral reasoning consists largely of justifications produced after such intuitive reactions; that feelings of justice and loyalty precede rational calculation (Haidt, 2012). When a person or institution appears to benefit from common rules while not abiding by those same rules, people feel a powerful unease. This feeling is not only a rational assessment; it is also an alarm system inherited from our evolutionary past.

Evrimsel psikoloji alanında yapılan çalışmalar, insan zihninin sosyal sözleşme ihlallerine karşı son derece hassas olduğunu gösteriyor (Cosmides & Tooby, 1992; Trivers, 1971). Jonathan Haidt ise ahlaki muhakemenin büyük ölçüde bu tür sezgisel tepkilerin ardından üretilen gerekçelerden oluştuğunu; adalet ve sadakat duygularının rasyonel hesaplamadan önce geldiğini gösterdi (Haidt, 2012). Bir kişi ya da kurum, ortak kurallardan yararlanırken aynı kurallara bağlı kalmıyormuş gibi göründüğünde insanlar güçlü bir rahatsızlık hissediyor. Bu duygu yalnızca rasyonel bir değerlendirme değil; aynı zamanda evrimsel geçmişimizden gelen bir alarm sistemi.

Perhaps this is why some events are not merely found to be wrong; they are felt to be unjust.

Belki de bu yüzden bazı olaylar yalnızca yanlış bulunmaz; adaletsiz hissedilir.

A recently published spatial political analysis showed that the shift in votes between Istanbul's two elections in 2019 was not distributed at random, but that neighboring districts formed clusters by behaving in similar ways (Gülhan, 2025). I, too, had assessed this through the eyes of a biogeographer, under the title the ecology of politics[3]. An increase in one district was spreading to neighboring districts in a chain reaction. Political trust, much like ecological diffusion, moved through physical contact and local networks. Moral Disappointment

Yakın zaman önce yayımlanan mekânsal bir siyasi analiz, İstanbul’un 2019’daki iki seçimi arasında oy değişiminin rastgele dağılmadığını, komşu mahallelerin birbirine benzer davranarak kümeler oluşturduğunu gösterdi (Gülhan, 2025). Ben de bunu bir biyocoğrafyacı gözüyle siyasetin ekolojisi başlığıyla değerlendirmiştim[3]. Bir mahalledeki artış, komşu mahallelere zincirleme biçimde yayılıyordu. Siyasi güven, tıpkı ekolojik yayılım gibi, fiziksel temas ve yerel ağlar üzerinden hareket ediyordu. Ahlaki Hayal Kırıklığı

Moral disappointment is not only the frustration of an expectation; it is the feeling that the world of values to which one has bound oneself has been violated from within.

Ahlaki hayal kırıklığı, yalnızca beklentinin boşa çıkması değil; kişinin kendisini bağladığı değerler dünyasının içeriden ihlal edildiğini hissetmesidir.

As I write these lines, it is not possible for me to position myself as an outside observer. Because the disappointment I am speaking of is nourished by a feeling of which I, too, am a part.

Bu satırları yazarken kendimi dışarıdan bakan bir gözlemci olarak konumlandırmam mümkün değil. Çünkü sözünü ettiğim hayal kırıklığı benim de parçası olduğum bir duygudan besleniyor.

I think that a political figure for whom I once voted, whom I supported, and whom I believed to represent certain democratic principles has today placed distance between himself and those principles. For this reason, I cannot regard the rupture that has occurred merely as a difference of political opinion.

Bir zamanlar oy verdiğim, desteklediğim ve belirli demokratik ilkeleri temsil ettiğine inandığım bir siyasal figürün bugün o ilkelerle arasına mesafe koyduğunu düşünüyorum. Bu nedenle yaşanan kırılmayı yalnızca siyasi bir görüş ayrılığı olarak değerlendiremiyorum.

…the essay continues at the source.